Koncept reinkarnacji to jeden z najbardziej popularnych i fascynujących tematów pojawiających się w filozofii indyjskiej, jak i we współczesnej duchowości. Idea ta zakłada, że życie wcale nie kończy się na śmierci, lecz trwa dalej i jako dusza odradza się w nowym ciele, niosąc ze sobą bagaż doświadczeń i czynów z poprzednich wcieleń.
Reinkarnacja to nic innego jak samsara – nieustanny krąg narodzin i śmierci, który od tysięcy lat kształtuje hinduizm, buddyzm i inne filozofie.
Etymologia i historia reinkarnacji
Słowo „reinkarnacja” pochodzi z łaciny (re+in+caro) i oznacza ponowne wcielenie. W indyjskiej tradycji używa się pojęcia samsary – cyklu odrodzeń, który trwa przez wiele wcieleń.
Koncepcja ta sięga starożytności, gdzie już w Upaniszadach (VIII-VI wiek p.n.e) mówiono o losie duszy (atman) oraz jej powiązaniach z prawem przyczyny i skutku (karma). Zakładano, że czyny istot mają bezpośredni wpływ na ich przyszłe wcielenia, a ostatecznym celem nie ma być wieczne odradzanie się, lecz wyzwolenie się z tego cyklu (moksza).
Reinkarnacja i karma w hinduizmie
W historii hinduizmu reinkarnacja (sankr. punarjanman) odgrywa kluczową rolę, ze względu na przekonanie, że kolejne narodziny są ściśle związane z prawem karmy i stanowią drogę duszy do ostatecznego wyzwolenia (moksza). Obecne życie jest skutkiem poprzedniego, a czyny popełniane teraz determinują następne wcielenie. Dusza (atman) wędruje z ciała do ciała i nie inkarnuje się tylko jako człowiek, lecz także jako inne formy istnienia.
W Indiach święte rzeki odgrywają niezmiernie ważną rolę dla osób, które pragną oczyścić się z negatywnej karmy i zwiększyć szanse na przerwanie koła samsary. Szczególne znaczenie ma Ganges – najświętsza ze wszystkich rzek Indii. Dla wielu hindusów ważna jest kąpiel i modlitwa w jej wodach, a po śmierci kremacja nad brzegiem rzeki lub rozsypanie prochów. Te rytuały mają pomagać duszy osiągnąć wyzwolenie. Ganges jest więc nie tylko rzeką, lecz także symbolem duchowej nadziei i przejścia do lepszego życia po śmierci.
Dla wielu wyznawców hinduizmu reinkarnacja nie jest systemem nagrody czy kary, lecz naturalnym procesem przyczyny i skutku. Droga do mokszy obejmuje wiele ścieżek np. dźńana joga (wiedza), karma joga (działanie) czy bhakti joga (oddanie). Mają one prowadzić do wyzwolenia duszy i zjednoczenie z najwyższą rzeczywistością (Brahmanem).
Samsara – cykl odrodzeń w buddyzmie
W buddyzmie odrodzenie oznacza, że działania świadomych istot prowadzą do kolejnego wcielenia po śmierci, w niekończącym się cyklu samsary (saṃsāra). Cykl ten określany jest jako dukkha – niezadowalający i bolesny. Ustaje dopiero wtedy, gdy osiągnięta zostanie nirwana (wyzwolenie) dzięki zrozumieniu i wyzbyciu się wszelkich pragnień.
Los kolejnych wcieleń w buddyzmie zależy także od karmy – przyczyn i skutków działań oraz intencji człowieka. Według buddyjskich nauk można odrodzić się nie tylko w świecie ludzi, ale również w jednym z sześciu egzystencjalnych stanów: jako bóstwo, półbóg, zwierzę, człowiek, duch głodny czy jako istota piekielna. Odrodzenia te nie są trwałe i zawsze związane są z odczuwaniem cierpienia.
Praktyka buddyjska nie koncentruje się na polepszaniu przyszłych wcieleń, lecz na całkowitym przerwaniu cyklu samsary. Jest to możliwe dzięki osiągnięciu duchowego stanu zwanego nirwana – wyzwolenia się od pragnień, cierpienia i niewiedzy. Nirwana jest zatem całkowitym ustaniem odradzania się i wyzwoleniem świadomości.
Buddyzm tybetański rozwinął w swej filozofii ciekawą doktrynę, dotyczącą momentu przejściowego między śmiercią a kolejnym życiem czyli bardo. Według tybetańskich nauk pobyt w stanie bardo kończy się, gdy świadomość istoty pod wpływem karmy i silnych emocji „łączy się” z przyszłą matką i ojcem, co prowadzi do następnych narodzin.
W tekstach zwanych Bardo Thodol (Tybetańska Księga Umarłych) można znaleźć opisy doświadczeń duszy w momencie przejścia do kolejnego wcielenia oraz możliwości osiągnięcia przerwania cyklu inkarnacyjnego w stanie bardo.
Dżinizm i podejście do koła śmierci i narodzin
W dżinizmie pojęcie reinkarnacji odgrywa bardzo ważną rolę, choć jej zrozumienie jest bardziej radykalne niż w innych filozofiach. Dżiniści uważają, że każda dusza (dźiwa) jest odwieczna i niezmienna w swej istocie. Według tradycji dusza przechodzi przez niezliczoną liczbę wcieleń, trwającą czasem miliony lat, odradzając się w wielu różnych formach życia.
Klasycznie podaje się liczbę 8 400 000 odrodzeń. Wyjątkiem są dusze, które osiągnęły stan Dźiny – one potrzebują znacznie mniej narodzin. Na przykład Mahāvīra, dwudziesty czwarty Dźina, miał narodzić się tylko 27 razy, zanim w ostatnim życiu osiągnął wyzwolenie.
Cykl samsary jest powiązany z duszą poprzez karmę, która postrzegana jest jako subtelna materia. Przywiązuje się ona do duszy na skutek działań, emocji i pragnień. Każdy czyn, czy to agresja czy nieuczciwość, ma swój karmiczny ślad. Z tego powodu dżiniści bardzo mocno akcentują ahimsę, będącą zasadą całkowitego niekrzywdzenia. Nawet najdrobniejszy akt przemocy wobec jakiejkolwiek żywej istoty prowadzi do nagromadzenia się karmy i hamuje duszę w dążeniu do wyzwolenia.
Dżinizm za swój ostateczny cel uznaje osiągnięcie kevali jñāna, czyli całkowitego poznania, które wiedzie duszę do ostatecznego przerwania inkarnacji (moksza). Uwolniona od karmicznego ciężaru dźiwa, wędruje do najwyższych sfer wszechświata zwanych Siddha-loka, by trwać tam w stanie wiecznej i doskonałej błogości.
Reinkarnacja w New Age – przypadek Dolores Cannon i Michaela Newtona
Temat reinkarnacji przewija się nie tylko w indyjskich religiach, lecz także w wielu nurtach powstałych na Zachodzie. New Age oraz różne alternatywne kręgi duchowości rozwinęły ten koncept nieco inaczej, ale idea pozostaje podobna – nagromadzona karma determinuje formę kolejnych wcieleń do czasu całkowitego pojednania się z Absolutem.
Niektórzy jednak twierdzą, że to sama dusza wybiera kiedy, gdzie i jak narodzi się ponownie. W tym ujęciu dusza świadomie i dobrowolnie wybiera następne życia, aby minimalizować swą negatywną karmę i stopniowo podnosić wibracje swoje jak i kolektywu. Koncept reinkarnacji był analizowany przez jednych z najpopularniejszych badaczy w kręgach współczesnej duchowości – Dolores Cannon i Michaela Newtona.
Dolores Cannon była popularną hipnoterapeutką z USA, która podczas swojej długoletniej pracy opartej na autorskiej technice hipnotycznej (Quantum Healing Hypnosis Technique – QHHT), badała zjawisko życia po śmierci, reinkarnacji oraz życia pozaziemskiego. Podczas sesji regresyjnych, które prowadziła przez wiele lat, klienci opisywali swoje doświadczenia z poprzednich wcieleń, życie na innych planetach oraz opowiadali o tzw. duszach ochotnikach, które inkarnowały się na Ziemię, z konkretną misją dla ludzkości.
Według Cannon dusza ma możliwość wyboru kolejnego wcielenia, kierując się przy tym potrzebą doświadczania i duchowych lekcji. W sesjach często powracał motyw kontraktu duszy, czyli przekonania o tym, że podczas wcieleń człowiek wybiera rodzinę, znajomych, a nawet przypadkowo spotkane osoby, aby wspólnie „odpracować karmę” i wzajemnie się uczyć.
Michael Newton, amerykański psycholog i hipnoterapeuta, także badał zjawisko przechodzenia do następnych wcieleń oraz życia pomiędzy nimi. Opracował on metodę regresji Life Between Lives, która znalazła się w jego książkach m.in. w Journey of Souls (Wędrówka Dusz), gdzie Newton dokładnie opisuje doświadczenia kilkudziesięciu osób w stanie hipnozy, opowiadających o wymiarach między życiami, grupach dusz i przygotowaniu do reinkarnacji.
Newton na podstawie setek przeprowadzonych regresji stwierdził, że dusza nie rodzi się przypadkowo, lecz wybiera ona miejsce, warunki, rodzinę i wyzwania, które mają sprzyjać jej rozwojowi. Według niego istnieją także tzw. grupy dusz, czyli duchowe wspólnoty, które dopasowane są przez podobne doświadczenia czy wiek danej duszy. Newton tłumaczy także, że gdy dusza wysoko rozwinięta doświadczy wielu wcieleń i nauczy inne dusze, ma wtedy większe szanse na pojednanie się ze źródłem i przerwanie cyklu inkarnacyjnego.
Podsumowanie
Reinkarnacja od tysięcy lat zachwyca i nakłania do myślenia. Dla jednych to motywacja do lepszego postępowania i test dyscypliny, dla innych metafizyczne przeżycie dające nadzieję po śmierci i spotkanie z innymi duszami podczas przechodzenia do kolejnego ciała.
Choć wiele filozofii różni się w szczegółach, to przekonanie, że życie nie kończy się wraz ze śmiercią pozostaje niezmienne. Ostatecznie sensem tego zjawiska jest wyzwolenie – poza narodziny czy śmierć, ku doświadczeniu pełni świadomości i wolności.
Supcio zdolna młoda kobieta